Στις 26 Μαρτίου έγινε ένα δημοψήφισμα στην καρδιά της Κολομβίας, στην πόλη Cajamarca στο τμήμα της Τολίμα, για να αποφασιστεί αν οι πολίτες συμφωνούν με την εξόρυξη χρυσού στο έδαφός τους ή όχι. Σ’ αυτό τον δήμο η διακρατική εταιρεία “AngloGold Ashanti” εδώ και χρόνια πιέζει για την εκμετάλλευση του χρυσωρυχείου που αποκαλείται La Colosa (κολοσσός) και είναι το μεγαλύτερο ορυχείο χρυσού στο δυτικό ημισφαίριο.
60% της δημοτικής περιφέρειας -30.440 εκτάρια- έχει χορηγηθεί στην εταιρεία για τους σκοπούς της εξόρυξης. 98% των ψηφοφόρων απέρριψαν την εξόρυξη στην Cajamarca, κυρίως λόγω του γεγονότος ότι ο χρυσός δεν έχει καμία άλλη χρήση εκτός από την παραγωγή κερδών και είναι η πιο καταστροφική δράση κατά του περιβάλλοντος. Δεν μπορεί κανείς να φάει τον χρυσό και αυτό είναι γνωστό στην Cajamarca, μια παραδοσιακή αγροτική περιοχή που παράγει περίπου το 10% της τροφής που καταναλώνεται στην πρωτεύουσα της χώρας Μπογκοτά.
Το αποτέλεσμα αυτό όμως δεν ήρθε από το πουθενά: ήταν το αποτέλεσμα των χρόνιων αγώνων και της λαϊκής εκπαίδευσης σχετικά με τις συνέπειες και τις επιπτώσεις που θα είχε η εξόρυξη στην περιοχή, μέσα από πόρτα σε πόρτα καμπάνιες, φυλλάδια, προκηρύξεις, διαδηλώσεις υποστήριξης του δικαιώματος στο νερό, τη ζωή και το έδαφος. Χρόνο με τον χρόνο, χιλιάδες άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί στην πρωτεύουσα του τμήματος Tolima, την Ibagué, για να διαμαρτυρηθούν με τις λεγόμενες “καρναβαλικές διαδηλώσεις” κατά της μέγα-εξόρυξης. Η Επιτροπή Γεωργίας και Περιβάλλοντος της Cajamarca, οι οργανώσεις των φοιτητών, συλλογικότητες της νεολαίας, αγροτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις όπως η Astracatol και η Επιτροπή για ένα Λαϊκό Δημοψήφισμα για την Εξόρυξη στο Cajamarca, όλοι έπαιξαν ρόλο και εργάστηκαν δίπλα-δίπλα στο συγκεκριμένο θέμα παρά τις διαφορές μεταξύ τους, για να εγγυηθούν την επιτυχία της εκστρατείας.
Αυτό δεν ήταν το πρώτο δημοψήφισμα αυτού του τύπου στην Tolima. Από το 2013 η κοινότητα των Piedras, ένας κοντινός δήμος ο οποίος θα επηρεαστεί από τα συντρίμμια των εργασιών της |AngloGold Ashanti”, απέρριψε με το 99% του συνόλου των ψήφων την πρόταση για την εκτέλεση των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με την εξόρυξη στην περιοχή τους. Αυτές είναι μόνο οι ορατές εκφράσεις του υπομονετικού έργου της οργάνωσης που έχει αρχίσει εδώ και χρόνια, μια καλή υπενθύμιση ότι η ριζική αλλαγή δεν σημαίνει «ξαφνική» αλλαγή και ότι το πιο πολύτιμο χαρακτηριστικό είναι ακριβώς η υπομονή και επιμονή στο ήσυχο και ευγενικό έργο της αναγέννησης των κοινοτήτων.
Αν και το έργο αυτών των δικτύων ήταν ήσυχο και ευγενικό, δεν ήταν απαλλαγμένο από ισχυρή καταστολή. Η τιμή που καταβλήθηκε κατά τη διάρκεια αυτής της αντίστασης ήταν αρκετά υψηλή σε ορισμένες αγροτικές κοινότητες. Στα νότια του τμήματος, όπου είχε προγραμματιστεί μια σειρά από υδροηλεκτρικά έργα για την εκτροπή των πηγών του νερού από τη γεωργική εκμετάλλευση προκειμένου να τροφοδοτηθεί το γιγαντιαίας ζήτηση ενέργειας του Κολοσσού, ο αντίκτυπος αυτής της καταστολής έγινε αισθητός σε ισχυρότερο βαθμό. Αυτές οι περιοχές αποτελούν τα εδάφη της αγροτικής αντίστασης από το 1930 και προπύργια των ανταρτών εδώ και δεκαετίες. Εξεγέρσεις ήρθαν χέρι-χέρι με τα μεγάλα προγράμματα. Σήμερα, το 30% των κολομβιανών ενόπλων δυνάμεων (περίπου 100.000 άνδρες με στολή) έχει αναπτυχθεί άμεσα για την προστασία των ορυχείων και των ενεργειακών έργων από τις διαμαρτυρίες της κοινότητας. Η πλήρης στρατιωτικοποίηση της νότιας Tolima ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2000, όταν το περίφημο XVII τάγμα πεζικού «José Domingo Caicedo» έκανε την εμφάνισή του. Οι διοργανωτές της ένωσης Astracatol Gildardo Díaz και Héctor Orozco, ήταν μεταξύ των πρώτων θυμάτων (2011) στο δήμο της Chaparral, όπου εκπονήθηκε η κατασκευή υδροηλεκτρικού έργου στον ποταμό Ambeima. Πολλοί ακτιβιστές σε Chaparral, Planadas και Rioblanco, συνελήφθησαν και κατηγορήθηκαν με χαλκευμένες κατηγορίες που μετά από εκτεταμένες εκστρατείες κατέπεσαν, σε ένα πραγματικό πόλεμο φθοράς εναντίον των οργανωμένων κοινοτήτων. Η κατάσταση αυτή δεν είναι μοναδική για την Tolima: σύμφωνα με μια έκθεση του PBI του 2011, το 80% των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το 87% των περιπτώσεων του αναγκαστικού εκτοπισμού στην Κολομβία, πραγματοποιήθηκαν σε περιοχές εξόρυξης, ενώ το 78% των επιθέσεων σε βάρος συνδικαλιστών στη χώρα συνέβη στην εξορυκτική βιομηχανία ενέργειας, κάτι άθλιο σε μια χώρα με ένα αδιαφιλονίκητο παγκόσμιο ρεκόρ στις δολοφονίες συνδικαλιστών. Σύμφωνα με μια έκθεση της Global Witness του 2015, η Κολομβία μαζί με τη Βραζιλία βρίσκονται στην κορυφή των χωρών που είναι οι πιο επικίνδυνες για τον περιβαλλοντικό ακτιβισμό, αν κρίνουμε από τον αριθμό των ακτιβιστών που σκοτώθηκαν.
Παρά το γεγονός ότι οι άνθρωποι της Tolima έχουν χρησιμοποιήσει τον συνταγματικό μηχανισμό του λαϊκού δημοψηφίσματος για να εκφράσουν την αντίθεσή τους στις δραστηριότητες της “AngloGold Ashanti” στην περιοχή, η κυβέρνηση είναι αποφασισμένη να διασφαλίσει ότι το έργο θα προχωρήσει και επέμεινε ότι δεν θα υπακούσει στην ετυμηγορία των ανθρώπων. Ο υπουργός Ορυχείων Germán Arce Zapata, βγήκε λίγο μετά τη γνωστοποίηση των αποτελεσμάτων για να πει ότι αυτά δεν ήταν δεσμευτικά… Αυτό, παρά το γεγονός ότι η συμμετοχή ήταν πολύ πάνω από την απαρτία και ότι τον Μάιο του 2016 το Συνταγματικό Δικαστήριο είχε αποφανθεί κατά του νομικού διατάγματος του 2001 (tailor-made για τις εταιρείες εξόρυξης) το οποίο δήλωνε ότι η εξόρυξη ήταν ένα υπέρτατο αγαθό του έθνους και καμία τοπική κοινότητα ή η αρχή δεν θα μπορούσε να αντιταχθεί σε ένα έργο. Το δημοψήφισμα έδειξε ξεκάθαρα τη γνώμη του λαού της Cajamarca, έδειξε επίσης όμως το τεράστιο δημοκρατικό έλλειμμα του κράτους, το οποίο αγνοεί ακόμη και τους συνταγματικούς μηχανισμούς του κάθε φορά που τα αποτελέσματα δεν ταιριάζουν με την ημερήσια διάταξη των ελίτ και των διακρατικών φίλων τους. Αυτός είναι ο λόγος που οι λαϊκές οργανώσεις της Τολίμα, με την ίδια επιμονή με την οποία διεξάγεται το μεγάλο έργο που οδήγησε σε αυτό το δημοψήφισμα, θα αρχίσουν να οργανώνουν μια ευρεία λαϊκή αντίσταση που θα φέρει τη βούληση του λαού στη σφαίρα των γεγονότων. Το επόμενο δημοψήφισμα θα είναι στους δρόμους της Τολίμα, για να αντιταχθεί ενεργά σε αυτό το ληστρικό και επιβλαβή για το περιβάλλον μοντέλο της εξόρυξης.
Παρά το γεγονός ότι μπαίνουμε σε μια περίοδο της λεγόμενης “μετά τη σύγκρουσης εποχής”, μετά την ειρηνευτική συμφωνία μεταξύ της κυβέρνησης και των F.A.R.C.-E.P., είναι σαφές ότι το κράτος δεν είναι διατεθειμένο να εγκαταλείψει την ωμή βία όταν έχει να κάνει με ενοχλητικές κοινότητες που στην πραγματικότητα δεν θέλουν να καταπατούνται στο όνομα της προόδου. Η κυβέρνηση ήθελε την ειρήνη προκειμένου να καταστούν δυνατά τα επενδυτικά σχέδια ,να πάει βαθύτερα στις κολομβιανές περιοχές με τη μικρότερη ενόχληση -όσο το δυνατόν- παρά να λύσει τα διαρθρωτικά προβλήματα της στέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων της πλειοψηφίας. Η μάχη αυτών των τοπικών κοινωνιών για την υπεράσπιση του εδάφους τους στην Tolima και αλλού, θα καθορίσει τα πρότυπα των συγκρούσεων μπροστά σε αυτό που υποτίθεται ότι αποτελεί την περίοδο «μετά τη σύγκρουση». Μέχρι στιγμής δεν δείχνουν ωραία. Αλλά η Καγιαμάρκα έχει δείξει έναν τρόπο ενότητας από τα κάτω, από την εκμάθηση πώς να εργάζονται οι άνθρωποι από κοινού για συγκεκριμένους στόχους παρά τις ευρύτερες διαφορές, και το σημαντικότερο, έχει δείξει ότι οι από τα κάτω δεν μπορεί να επικαλεστούν κανέναν αλλά μόνο τη δική τους δύναμη.
José Antonio Gutiérrez D.
