Νόρμαν Φίνκελστιν: Το Charlie Hebdo είναι σαδισμός, όχι σάτιρα
του Μουσταφά Τσαγκλαγιάν – Νέα Υόρκη
Στην ναζιστική Γερμανία, κυκλοφορούσε μια εβδομαδιαία αντισημιτική εφημερίδα με το όνομα Der Stürmer. Υπό τη διεύθυνση του Τζούλιους Στράιχερ, ήταν διαβόητη ως μια από τους πιο δηλητηριώδεις υποστηρικτές του διωγμού των εβραίων στη δεκαετία του 1930.
Αυτό που θυμούνται όλοι για το Der Stürmer ήταν οι νοσηρές του καρικατούρες εβραίων, των ανθρώπων που αντιμετώπιζαν εκτεταμένες διακρίσεις και διωγμούς εκείνη την εποχή. Οι εικόνες του αντανακλούσαν όλα τα κοινά στερεότυπα για τους εβραίους: γαμψή μύτη, λαγνεία, απληστία.
«Ας υποθέσουμε, … μέσα σε όλον αυτό το θάνατο και την καταστροφή, ότι δυο νεαροί εβραίοι εισέβαλαν στα κεντρικά εκδοτικά γραφεία του Der Stürmer, και σκότωσαν το προσωπικό που τους εξευτέλισε, τους μείωσε, τους υποβίβασε, τους προσέβαλε», διερωτάται ο Νόρμαν Φίνκελστιν, καθηγητής πολιτικών επιστημών και συγγραφέας πολυάριθμων βιβλίων, μεταξύ των οποίων τα «Βιομηχανία του Ολοκαυτώματος» και «Μέθοδος και Τρέλα».
«Πώς θα αντιδρούσα σε αυτό;», λέει ο Φίνκελστιν, του οποίου οι γονείς είναι επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος.
Ο Φίνκελστιν σκιτσάρισε μια αναλογία μεταξύ μιας υποθετικής επίθεσης στη γερμανική εφημερίδα και της θανάσιμης επίθεσης της 7ης Ιανουαρίου στα κεντρικά γραφεία του σατιρικού περιοδικού Charlie Hebdo στο Παρίσι, που άφησε 12 νεκρούς, μεταξύ των οποίων ο αρχισυντάκτης του και γνωστοί σκιτσογράφοι. Το περιοδικό είναι διάσημο για την έκδοση αμφιλεγόμενου υλικού, όπως τα υποτιμητικά σκίτσα για τον προφήτη Μωάμεθ το 2006 και το 2012.
Η επίθεση πυροδότησε μια παγκόσμια μαζική κατακραυγή, με εκατομμύρια ανθρώπους στη Γαλλία και σε όλο τον κόσμο να βγαίνουν στους δρόμους υποστηρίζοντας την ελευθερία του Τύπου, φωνάζοντας το σύνθημα «Je suis Charlie», «Είμαστε Σαρλί».
Αυτό που πέτυχαν οι καρικατούρες του Μωάμεθ στο Charlie Hebdo δεν ήταν «σάτιρα», και αυτό που προκάλεσαν δεν ήταν «ιδέες», δηλώνει ο Φίνκελστιν. Τη σάτιρα την κατευθύνει κανείς είτε προς τον εαυτό του, κάνοντας τους ομοίους του να ξανασκεφτούν τι κάνουν και τι λένε, είτε προς ανθρώπους με εξουσία και προνόμια, λέει. «Αλλά όταν κάποιος είναι εξαθλιωμένος, απελπισμένος, φτωχός, όταν τον χλευάζεις, όταν χλευάζεις έναν άστεγο, αυτό δεν είναι σάτιρα», δηλώνει ο Φίνκελστιν. «Αυτό είναι -σας δίνω τη λέξη- σαδισμός. Υπάρχει πολύ μεγάλη διαφορά μεταξύ σάτιρας και σαδισμού. Το Charlie Hebdo είναι σαδισμός, δεν είναι σάτιρα».
Οι «απεγνωσμένοι και περιφρονημένοι» του σήμερα είναι οι μουσουλμάνοι, λέει, λαμβάνοντας υπόψη το πλήθος των μουσουλμανικών χωρών που μαστίζονται από το θάνατο και την καταστροφή, όπως η Συρία, το Ιράκ, η Γάζα, το Πακιστάν, το Αφγανιστάν και η Υεμένη.
«Ετσι, δυο απελπισμένοι και σε απόγνωση νέοι άνθρωποι κάνουν πράξη την απόγνωση και την απελπισία τους ενάντια σ’ αυτή την πολιτική πορνογραφία που δε διαφέρει από αυτήν του Der Stürmer, η οποία αποφασίζει μέσα σε όλο το θάνατο και την καταστροφή, ότι είναι ευγενές να μειώνει, να υποβιβάζει, να εξευτελίζει και να προσβάλλει τους λαούς. Λυπάμαι, ίσως είναι εντελώς πολιτικά μη ορθό, αλλά δεν τρέφω καμιά συμπάθεια [για το προσωπικό του Charlie Hebdo]. Επρεπε να σκοτωθούν; Και βέβαια όχι. Αλλά φυσικά, και ο Στράιχερ δεν έπρεπε να κρεμαστεί. Αυτό το τελευταίο δεν το ακούω από πολλούς ανθρώπους», λέει ο Φίνκελστιν.
Ο Στράιχερ ήταν ανάμεσα στους κατηγορούμενους στη δίκη της Νυρεμβέργης, μετά το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. Κρεμάστηκε για τα σκίτσα του.
Ο Φίνκελστιν λέει πως κάποιοι μπορεί να επιχειρηματολογήσουν ότι έχουν το δικαίωμα να κοροϊδεύουν ακόμη και απελπισμένους, εξαθλιωμένους ανθρώπους, και πιθανότατα το έχουν αυτό το δικαίωμα, «Αλλά έχεις επίσης το δικαίωμα να πεις “δεν θέλω να το βάλω αυτό στο περιοδικό μου”… Οταν το βάζεις, αναλαμβάνεις και την ευθύνη γι’ αυτό».
Συγκρίνει τα αμφιλεγόμενα σκίτσα του Charlie Hebdo με το δόγμα των πολεμικών λέξεων*, μια κατηγορία λόγου που ποινικοποιείται από την αμερικανική νομολογία. Το δόγμα αναφέρεται σε συγκεκριμένες λέξεις που πιθανόν να παρακινήσουν το άτομο στο οποίο απευθύνονται να προβεί σε πράξεις βίας. Είναι μια κατηγορία λόγου που δεν προστατεύεται από την Πρώτη Τροπολογία.
«Δεν επιτρέπεται να προφέρεις πολεμικές λέξεις, διότι ισοδυναμούν με χτύπημα στο πρόσωπο και οδηγούν σε μπελάδες», λέει ο Φίνκελστιν. «Είναι, επομένως, τα σκίτσα του Charlie Hebdo ισοδύναμα πολεμικών λέξεων; Το αποκαλούν σάτιρα. Αυτό δεν είναι σάτιρα. Είναι απλά χαρακτηρισμοί, δεν έχουν τίποτα το αστείο. Αν το θεωρείτε αστείο, τότε η απεικόνιση των εβραίων με παχιά χείλη και γαμψές μύτες είναι εξίσου αστεία».
Ο Φίνκελστιν καταδεικνύει τις αντιφάσεις στη δυτική αντίληψη για την ελευθερία του Τύπου, με το παράδειγμα του πορνογραφικού περιοδικού Hustler, του οποίου ο εκδότης, ο Λάρι Φλιντ, πυροβολήθηκε και έμεινε παράλυτος το 1978 από έναν λευκό ρατσιστή, κατά συρροή δολοφόνο, επειδή δημοσίευσε ένα σκίτσο που απεικόνιζε διαφυλετικό έρωτα. «Δεν θυμάμαι κανέναν να αναφωνεί “Είμαστε Λάρι Φλιντ” ή ”Είμαστε Hustler”», λέει. «Επρεπε να δεχτεί επίθεση; Φυσικά και όχι. Αλλά κανείς δεν το μετέτρεψε αυτό σε ζήτημα πολιτικών αρχών προς οποιαδήποτε κατεύθυνση».
Η θερμή υποδοχή της Δύσης στα σκίτσα του Charlie Hebdo εδράζεται στο ότι τα σκίτσα απευθύνονταν σε και γελοιοποιούσαν τους μουσουλμάνους, υποστηρίζει. Ο χαρακτηρισμός των μουσουλμάνων ως βαρβάρων από τους Γάλλους είναι υποκριτικός, αν σκεφτούμε τους θανάτους χιλιάδων ανθρώπων στη διάρκεια της γαλλικής κατοχής της Αλγερίας, και την αντίδραση του γαλλικού κοινού στον πόλεμο της Αλγερίας από το 1954 ως το 1962, σύμφωνα με τον Φίνκελστιν. Η πρώτη μαζική διαδήλωση στο Παρίσι εναντίον του πολέμου «δεν ήρθε παρά το 1960, δύο χρόνια πριν τελειώσει ο πόλεμος», λέει. «Ολοι υποστήριζαν το γαλλικό πόλεμο αφανισμού της Αλγερίας». Σημειώνει πως το διαμέρισμα του γάλλου φιλοσόφου Ζαν Πολ Σαρτρ υπέστη βομβιστικές επιθέσεις το 1961 και το 1962, όπως και το γραφείο του περιοδικού του, Les Temps Modernes, αφότου τάχθηκε σθεναρά εναντίον του πολέμου.
Ο Φίνκελστιν, που έχει περιγραφεί ως «αμερικανός ριζοσπάστης», δηλώνει πως η υποκρισία της Δύσης σχετικά με την μουσουλμανική αμφίεση αποκαλύπτει μια δραματική αντίφαση, ειδικά αν πάρουμε υπόψη τη στάση της Δύσης προς τους ιθαγενείς στα εδάφη που κατέλαβε στη διάρκεια της αποικιοκρατίας. «Οταν οι Ευρωπαίοι έφτασαν στη Βόρεια Αμερική, είπαν για τους ιθαγενείς Αμερικανούς πως είναι τόσο βάρβαροι, επειδή κυκλοφορούσαν γυμνοί. Οι ευρωπαίες γυναίκες φορούσαν τρεις στρώσεις ρούχα. Επειτα ήρθαν στη Βόρεια Αμερική και αποφάσισαν πως οι ιθαγενείς ήταν καθυστερημένοι επειδή κυκλοφορούσαν όλοι γυμνοί. Και τώρα, εμείς κυκλοφορούμε γυμνοί και λέμε πως οι μουσουλμάνοι είναι καθυστερημένοι επειδή φοράνε τόσα πολλά ρούχα», λέει. «Μπορείτε να φανταστείτε κάτι πιο βάρβαρο; Να απαγορεύουν στις γυναίκες να φορούν μαντίλα;», ρωτάει αναφερόμενος στην απαγόρευση της μαντίλας στο γαλλικό δημόσιο τομέα το 2004.
Το έργο του Φίνκελστιν, που κατηγορεί τους εβραίους για εκμετάλλευση της μνήμης του Ολοκαυτώματος για πολιτικά οφέλη και ασκεί κριτική στο Ισραήλ για την καταπίεση των Παλαιστίνιων, τον έχει καταστήσει μια αμφιλεγόμενη φιγούρα ακόμη και εντός της εβραϊκής κοινότητας. Του αρνήθηκαν μια θέση καθηγητή στο πανεπιστήμιο DePaul το 2007, μετά από μια δημόσια διαμάχη του με τον ακαδημαϊκό Αλαν Ντέρσοβιτς, ένθερμο υποστηρικτή του Ισραήλ. Ο Ντέρσοβιτς φέρεται να έκανε λόμπινγκ στη διοίκηση του DePaul, ρωμαιοκαθολικού πανεπιστημίου του Σικάγο, για να του αρνηθούν τη θέση. Ο Φίνκελστιν, που επί του παρόντος διδάσκει στο πανεπιστήμιο Σακάρια της Τουρκίας, δήλωσε πως η απόφαση βασίστηκε σε «προφανείς πολιτικούς λόγους».
19/01/2015
* Fighting words doctrine: Περιορισμός στο δικαίωμα του λόγου, που προβλέπει το Σύνταγμα των ΗΠΑ. Θεσπίστηκε το 1942 από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, με ομόφωνη απόφασή του. Ως fighting words χαρακτηρίζονται λέξεις που μπορούν να πλήξουν άμεσα την κοινωνική ειρήνη.